ATRaction :: Atari 8-bit ATR Disk Manager

System Plików / DOS:

Gęstość i Rozmiar Dysku:

Geometria niestandardowa:

Liczba sektorów:

Sektory startowe:

Rozmiar sektora:

Zainstaluj pliki systemowe DOS (Boot & DOS.SYS / DUP.SYS)

1. Wstęp i Przegląd Aplikacji

ATRaction to zaawansowana aplikacja internetowa (Single Page Application) przeznaczona do tworzenia, odczytu, modyfikacji oraz analizy obrazów dyskietek elastycznych (formaty .ATR i .XFD) dla 8-bitowych komputerów Atari (seria 400/800, XL, XE). Całe przetwarzanie odbywa się lokalnie w przeglądarce za pomocą buforów binarnych Uint8Array, gwarantując prywatność i natychmiastowe działanie.

Obsługiwane systemy plików: Atari DOS 2.0S/2.0D, DOS 2.5, DOS II+/D, MyDOS 4.5x, SpartaDOS (SDFS), LiteDOS-SE oraz CP/M 2.2 (Indus GT i Atari 1090).
Gęstości i formaty: SD (90 KB), MD/ED (130 KB), DD (180 KB), QD (368 KB), DS/QD (720 KB), geometria niestandardowa (dowolna liczba sektorów, sektory 128/256/512 B) oraz surowe obrazy XFD.
Zarządzanie plikami: Dodawanie, usuwanie, zmiana nazwy (ATASCII 8.3 / CP/M), blokowanie (Lock/Unlock), atrybuty SDFS (A/H/P) oraz eksport na PC. Drag & Drop plików .ATR oraz .XFD.
Podkatalogi: Tworzenie i szybka nawigacja po drzewie podkatalogów (MyDOS, SpartaDOS).
Tryb Read-Only: Automatyczna walidacja alokacji chroniąca uszkodzone obrazy przed nadpisaniem.

2. Obsługiwane Systemy Plików

System	Dopuszczalna geometria	Podkatalogi	Nowy dysk
Atari DOS 2.0S	wyłącznie 720×128 (SD)	nie	tak
Atari DOS 2.5	wyłącznie 720×128 (SD) lub 1040×128 (MD)	nie	tak
DOS II+/D	720×128, 720×256, 1040×128	nie	tak
MyDOS 4.5x	od 720 sektorów, 128 lub 256 B	tak (64 pozycje / katalog)	tak
SpartaDOS (SDFS)	od 16 sektorów, 128 / 256 / 512 B	tak (bez limitu pozycji)	tak
LiteDOS-SE	dyski z klastrami 1–64 sektorów	nie	nie – tylko odczyt, zapis i formatowanie istniejących
CP/M 2.2 (Indus GT)	64–1068 sektorów, wyłącznie 256 B	nie	tak
CP/M 2.2 (Atari 1090)	102–1040 sektorów, wyłącznie 128 B	nie	tak

Atari DOS 2.0S był dystrybuowany wyłącznie na dyskietkach SD, a DOS 2.5 dodatkowo na MD (1040 sektorów, 130 KB) – nigdy na DD, QD ani 720K. Okno tworzenia dysku wymusza te ograniczenia, ukrywając niedostępne gęstości w rozwijanej liście. Sektory startowe oraz pliki DOS.SYS/DUP.SYS instalowane przy tworzeniu nowego dysku są bajt w bajt identyczne z oryginalnymi obrazami Atari DOS – dla DOS 2.5 wariant MD ma inny plik DOS.SYS niż wariant SD (różnica w osadzonej tabeli geometrii dysku), dlatego aplikacja instaluje odpowiedni zestaw zależnie od wybranej gęstości.

LiteDOS-SE rozpoznawany jest w dwóch odmianach: klasycznej (bity 7–6 bajtu ID sektora 360 równe 01, bitmapa od offsetu $0A) oraz nowszej 2.x (bity 10, sygnatura tekstowa LiteDOS(c)MrA, bitmapa 512-bitowa od $20). Miejsce zajmowane przez samo jądro DOS-u – w LiteDOS nie ma pliku DOS.SYS – jest rozpoznawane jako obszar systemowy i nie jest zgłaszane jako zagubione sektory.

CP/M 2.2 dla stacji Indus GT przechowuje wszystkie bajty w postaci zanegowanej (XOR $FF). Katalog (64 pozycje) zajmuje sektory 37–44, dane są przydzielane blokami po 1 KB. Format zapisuje jedynie liczbę 128-bajtowych rekordów, więc odczytany rozmiar pliku jest zaokrąglany w górę do wielokrotności 128 bajtów.

CP/M 2.2 dla karty CP/M urządzenia Atari 1090 zapisuje te same struktury bez negacji, na dyskietkach o sektorach 128-bajtowych. Sektory 1–78 to obszar systemowy (3 ścieżki po 26 rekordów), katalog (64 pozycje) zajmuje sektory 79–94, a blok alokacji liczy 1 KB, czyli 8 sektorów. Rekord CP/M odpowiada jednemu sektorowi Atari, a mapowanie jest liniowe – BIOS karty nie publikuje tablicy translacji sektorów. Jego DPB udostępnia 119 bloków (DSM = 118), co odpowiada dyskietce MD 130 KB; na krótszym nośniku limitem pozostaje jego własny rozmiar.

3. Geometrie Dysków

Symbol	Nazwa Gęstości	Sektory	Rozmiar Sektora	Pojemność
SD	Single Density	720	128 B	90 KB
MD / ED	Medium / Enhanced Density	1040	128 B	130 KB
DD	Double Density (Atari DOS / CP/M)	720	256 B	180 KB
QD	Quad Density	1440	256 B	368 KB
720K	Double Sided / Quad Density	2880	256 B	720 KB
Niestandardowy	Własna geometria	1–65535	128 / 256 / 512 B	do 32 MB

Format Surowy XFD: Obrazy .XFD to surowe zrzuty sektorów bez 16-bajtowego nagłówka ATR, w których wszystkie sektory mają jednakowy rozmiar. W kontenerze .ATR obowiązuje odwrotna konwencja: przy sektorach większych niż 128 B kilka pierwszych (startowych) zapisywanych jest jako 128-bajtowe.

Sektory startowe: Nagłówek ATR nie ma pola na ich liczbę – przyjmuje się, że obrazy o sektorach do 256 B mają trzy 128-bajtowe sektory startowe. Ustawienie innej wartości w geometrii niestandardowej wpływa na tworzony plik, ale przy ponownym wczytaniu obrazu o sektorach 256 B zostaną odczytane 3. Przy sektorach 128 B pole nie zmienia układu pliku w ogóle, przy 512 B krótkich sektorów startowych nie ma wcale.

4. Instrukcje Krok po Kroku (Tutoriale)

Tworzenie Nowego Obrazu ATR / XFD

Kliknij przycisk Nowy Dysk na górnym pasku nawigacyjnym.
Wybierz system plików (Atari DOS 2.0S, Atari DOS 2.5, DOS II+/D, MyDOS 4.5x, SpartaDOS, CP/M 2.2 lub Brak – dysk niesformatowany).
Wskaż gęstość dysku. Lista dostosowuje się do wybranego systemu – np. Atari DOS 2.0S oferuje wyłącznie SD, Atari DOS 2.5 wyłącznie SD i MD, a DOS II+/D nie oferuje QD ani 720 KB.
Zaznacz opcję instalacji plików systemowych DOS (dostępna dla obu wersji Atari DOS i dla MyDOS) i zatwierdź przyciskiem Utwórz Dysk.

Geometria Niestandardowa

Wybranie gęstości Niestandardowy odsłania trzy pola:

Liczba sektorów – od liczby sektorów startowych do 65535.
Sektory startowe – 0–255. Pole jest wyłączane po wybraniu sektorów 512-bajtowych, które krótkich sektorów startowych nie mają.
Rozmiar sektora – 128, 256 lub 512 bajtów. Sektory 512 B obsługuje wyłącznie SpartaDOS.

Pod polami wyświetlany jest wynikowy rozmiar obrazu. Jeśli wybrany system plików nie obsługuje podanej geometrii, pojawia się czerwony komunikat z przyczyną, a przycisk Utwórz Dysk zostaje zablokowany – dopuszczalne kombinacje zebrano w tabeli w punkcie 2.

Uwaga: dla geometrii niestandardowej instalacja plików systemowych jest zawsze wyłączona. Gotowe pliki DOS.SYS i DUP.SYS istnieją wyłącznie w wariantach dla gęstości standardowych i na dysku o innej geometrii nie byłyby poprawnie ładowane.

Dwa Sposoby Wskazywania Plików

Tabela plików rozróżnia wskazanie kliknięciem i zaznaczenie polami wyboru w pierwszej kolumnie. To dwa niezależne mechanizmy, a każdy przycisk korzysta tylko z jednego z nich.

Kliknięcie wiersza podświetla dokładnie jedną pozycję. Działają na niej Zmień Nazwę, Usuń, Podgląd / Hex, Zablokuj/Odblokuj oraz Pobierz Plik. Pola wyboru nie mają na te przyciski żadnego wpływu.
Pola wyboru tworzą zaznaczenie zbiorcze, na którym działa Pobierz ZIP. Pole w nagłówku tabeli zaznacza i odznacza wszystkie widoczne pozycje – przy włączonej wyszukiwarce tylko te pasujące do frazy.
Atrybuty to jedyny przycisk korzystający z obu mechanizmów: gdy cokolwiek jest odhaczone polami wyboru, działa na całym tym zaznaczeniu, a gdy nie – na pojedynczej pozycji wskazanej kliknięciem.
Zaznaczenie polami wyboru przeżywa filtrowanie wyszukiwarką i przechodzenie między katalogami. Znika przy wczytaniu innego obrazu, założeniu nowego dysku i formatowaniu.

Wgrywanie, Modyfikacja i Usuwanie Plików

Dodawanie pliku z PC: Kliknij Dodaj Plik i wybierz plik z dysku komputera (np. .XEX, .COM, .TXT). Nazwa zostanie automatycznie przekonwertowana do standardu 8.3 ATASCII.
Zablokowanie pliku: Kliknij plik na liście i użyj Zablokuj/Odblokuj. Przycisk przełącza ochronę jednej pozycji, tej wskazanej kliknięciem. Aby zmienić blokadę wielu plikom naraz, odhacz je polami wyboru i użyj przycisku Atrybuty.
Atrybuty: Przycisk Atrybuty otwiera okno ustawień. Na dyskach SpartaDOS SDFS dostępne są znaczniki P (Protected), H (Hidden) i A (Archive), a w pozostałych systemach plików – wyłącznie ochrona przed zapisem. Przy wielu odhaczonych plikach pole atrybutu, którym te pliki się różnią, pokazuje stan nieokreślony: pozostawione tak, nie zmienia niczego, a kliknięcia ustawiają atrybut albo zdejmują go wszystkim naraz. Aktywne atrybuty widoczne są jako plakietki na liście plików.
Zmiana nazwy: Kliknij plik, wybierz Zmień Nazwę i podaj nową nazwę zgodną z formatem 8.3. Operacja dotyczy zawsze jednej pozycji, niezależnie od tego, co jest odhaczone polami wyboru.
Usuwanie: Kliknij plik lub pusty podkatalog i użyj Usuń. Tak jak zmiana nazwy, dotyczy wyłącznie pozycji wskazanej kliknięciem – masowego kasowania nie ma.
Eksport: Pobierz Plik zapisuje na dysku komputera pojedynczy plik wskazany kliknięciem. Pobierz ZIP pakuje do jednego archiwum wszystko, co odhaczono polami wyboru – odhaczony katalog trafia tam wraz z całą zawartością. Zapisz Dysk pobiera cały zmodyfikowany obraz.

Praca z Podkatalogami (MyDOS / SpartaDOS)

Na dyskach sformatowanych w MyDOS lub SpartaDOS kliknij Nowy Katalog i podaj nazwę.
Aby wejść do katalogu, kliknij dwukrotnie na wiersz w tabeli lub skorzystaj z Drzewa Katalogów w panelu bocznym.
Powrót do katalogu głównego następuje po kliknięciu [ROOT] w drzewie katalogów.

Podgląd Tekstowy, Hex Viewer oraz ATASCII

Wybranie pliku i kliknięcie Podgląd / Hex otwiera okno podglądu z zakładkami Tekst oraz Hex.
Przycisk fontu pozwala na przełączenie widoku między domyślnym krojem PC a oryginalnym fontem Atari 8-Bit (glify ATASCII, symbole graficzne i znaki ramek).
Przycisk Katalog ATASCII prezentuje całą zawartość katalogu w 40-kolumnowym formacie ekranu Atari.

5. Walidacja Alokacji i Tryb Read-Only

Po wczytaniu obrazu aplikacja przechodzi całe drzewo katalogów i porównuje sektory zajmowane przez pliki z mapą alokacji dysku. Reakcja zależy od rodzaju niezgodności –:

Tryb tylko do odczytu – gdy sektor używany przez plik jest w mapie oznaczony jako wolny, gdy licznik wolnych sektorów nie zgadza się z mapą, gdy ten sam sektor należy do dwóch plików albo gdy wpis katalogu wskazuje poza obszar dysku. Pliki można przeglądać i pobierać, ale wszystkie operacje zapisu są zablokowane, żeby nie pogłębić uszkodzenia.
Ostrzeżenie – gdy w mapie są tylko zagubione sektory, czyli oznaczone jako zajęte, choć żaden plik ich nie używa. Taki obraz pozostaje zapisywalny; marnuje jedynie miejsce.

Każdy system plików sprawdzany jest według własnych reguł: MyDOS i Atari DOS przez bitmapę VTOC w sektorze 360 (z rozszerzeniami dla dysków powyżej 943 sektorów i drugą mapą DOS 2.5 w sektorze 1024), SpartaDOS przez mapę bitową i licznik w bloku startowym, LiteDOS przez mapę klastrów, a CP/M przez kontrolę bloków przydzielonych w katalogu. Komunikat z przyczyną pojawia się na pasku statusu i w panelu informacji o dysku.

6. Kodowanie Znaków ATASCII vs PC (UTF-8)

Komputery Atari 8-bit stosują własny standard kodowania ATASCII. Znak końca linii (EOL) to kod 0x9B (155), który ATRaction automatycznie konwertuje na znak \n. Bajty o wartościach 0x80–0xFF odpowiadają znakom inwertowanym (Inverse Video), natomiast kody 0x00–0x1F oraz 0x60–0x7F reprezentują specjalne glify graficzne Atari.

7. Podziękowania (Credits)

Aplikacja ATRaction powstała przy wsparciu wiedzy i zasobów udostępnionych przez:

Mono – projekt atari8fs (http://mono.i-demo.pl/)
Implementacje systemów plików Atari DOS 2, DOS 2.5, DOS II+/D i MyDOS 4.5x czerpią z analizy formatów ATR i VTOC udokumentowanej w projekcie atari8fs.
Avery Lee – emulator Altirra (https://www.virtualdub.org/altirra.html)
Kod źródłowy biblioteki ATIO posłużył jako wzorzec przy odtworzeniu rozszerzonego VTOC MyDOS, mapy bitowej SDFS, systemu CP/M 2.2 dla Indus GT, drugiej mapy alokacji DOS 2.5, zasad rozpoznawania formatów oraz mechanizmu walidacji z trybem Read-Only. Okno tworzenia dysku o geometrii niestandardowej odwzorowuje opcję Custom z altirrowego Create New Disk.
Mr Atari – system LiteDOS-SE (http://www.mr-atari.com/)
Obsługa LiteDOS – klastrowa mapa alokacji, geometria obszaru VTOC i katalogu oraz format wpisów – opiera się na sekcji technicznej instrukcji użytkownika LiteDOS-SE.

8. Licencja

ATRaction jest wolnym oprogramowaniem na licencji GNU General Public License w wersji 2 lub dowolnej późniejszej (GPL-2.0-or-later). Program rozpowszechniany jest w nadziei, że okaże się przydatny, ale bez jakiejkolwiek gwarancji.

Wybór licencji nie jest przypadkowy. Część kodu obsługującego formaty dysków – rozszerzony VTOC MyDOS, mapa bitowa SDFS, system CP/M 2.2 dla Indus GT, druga mapa alokacji DOS 2.5, zasady rozpoznawania formatów oraz mechanizm walidacji z trybem tylko do odczytu – powstała na podstawie źródeł biblioteki ATIO emulatora Altirra (© 2009–2015 Avery Lee), objętych tą samą licencją. Same formaty dysków są faktami technicznymi i nie podlegają prawu autorskiemu, ale odtworzenie ich z otwartym cudzym kodem czyni ten fragment utworem zależnym, dlatego ATRaction dziedziczy GPL.

Wyjątek: plik js/dos_templates.js zawiera dosłowne kopie sektorów startowych oraz plików DOS.SYS i DUP.SYS systemów Atari DOS 2.0S, DOS 2.5, DOS II+/D, MyDOS 4.5x i LiteDOS-SE. Nie są one dziełem tego projektu, nie są objęte GPL i nie są tu do nich udzielane żadne prawa – każdy pozostaje własnością swojego podmiotu praw. Pełne zestawienie zapożyczeń znajduje się w pliku THIRD-PARTY.txt.

Atari 8-bit Disk Manager

Upuść plik ATR lub plik do importu

Upuść plik ATR lub plik do importu

Tworzenie Nowego Obrazu ATR

Podgląd Pliku

Zmiana Nazwy Pliku

Nowy Podkatalog

Atrybuty Plików

Podgląd Katalogu (ATASCII)

Instrukcja Obsługi ATRaction